editor.mrrjournal@gmail.com +91-9650568176 E-ISSN: 2584-184X

MRR Journal

Abstract

Indian Journal of Modern Research and Reviews, 2026; 4(SP1): 152-154

भारत में जनसंख्या शिक्षा: जनसांख्यिकीय संक्रमण के बदलते संदर्भ में पुनर्संरचना की आवश्यकता

Author Name: निखिलेश शर्मा

1. Assistant Professor, Department of Geography, Govt. Girls College, Anoopgarh, Sri Ganganagar, Rajasthan, India

Abstract

<p>भारत<em> </em>वर्तमान<em> </em>में<em> </em>जनसांख्यिकीय<em> </em>संक्रमण<em> </em>के<em> </em>अंतिम<em> </em>विस्तार<em> </em>चरण<em> </em>में<em> </em>है<em>, </em>तथा<em> </em>धीरे<em>-</em>धीरे<em> </em>जनसंख्या<em> </em>स्थिरीकरण<em> </em>की<em> </em>ओर<em> </em>अग्रसर<em> </em>हो<em> </em>रहा<em> </em>है।<em> </em>इस<em> </em>संक्रमण<em> </em>काल<em> </em>में<em> </em>जनसंख्या<em> </em>शिक्षा<em> </em>की<em> </em>भूमिका<em> </em>अत्यंत<em> </em>महत्वपूर्ण<em> </em>हो<em> </em>जाती<em> </em>है।<em> </em>प्रारंभिक<em> </em>चरण<em> </em>में<em> </em>जनसंख्या<em> </em>शिक्षा<em> </em>का<em> </em>उद्देश्य<em> </em>जनसंख्या<em> </em>विस्फोट<em> </em>तथा<em> </em>उसके<em> </em>सामाजिक<em>, </em>आर्थिक<em>, </em>सांस्कृतिक<em> </em>एवं<em> </em>पर्यावरणीय<em> </em>प्रभावों<em> </em>के<em> </em>प्रति<em> </em>जागरूकता<em> </em>विकसित<em> </em>करना<em> </em>था<em>, </em>किंतु<em> </em>वर्तमान<em> </em>समय<em> </em>में<em> </em>भारत<em> </em>के<em> </em>समक्ष<em> </em>उभर<em> </em>रही<em> </em>जनसांख्यिकीय<em> </em>चुनौतियाँ<em> </em>भिन्न<em> </em>स्वरूप<em> </em>धारण<em> </em>कर<em> </em>चुकी<em> </em>हैं।<em> </em>भारत<em> </em>में<em> </em>कुल<em> </em>प्रजनन<em> </em>दर<em> </em>प्रतिस्थापन<em> </em>स्तर<em> </em>से<em> </em>नीचे<em> </em>आ<em> </em>चुकी<em> </em>है<em>, </em>वृद्ध<em> </em>होती<em> </em>जनसंख्या<em> </em>का<em> </em>अनुपात<em> </em>बढ़<em> </em>रहा<em> </em>है<em>, </em>विवाह<em> </em>की<em> </em>औसत<em> </em>आयु<em> </em>में<em> </em>परिवर्तन<em> </em>हो<em> </em>रहा<em> </em>है<em> </em>तथा<em> </em>संतान<em> </em>प्राप्ति<em> </em>की<em> </em>इच्छा<em> </em>में<em> </em>गिरावट<em> </em>देखी<em> </em>जा<em> </em>रही<em> </em>है।<em> </em>इसके<em> </em>अतिरिक्त<em> </em>महिलाओं<em> </em>की<em> </em>आर्थिक<em> </em>भागीदारी<em> </em>और<em> </em>उच्च<em> </em>शिक्षा<em> </em>में<em> </em>नामांकन<em> </em>की<em> </em>दर<em> </em>भी<em> </em>चिंता<em> </em>का<em> </em>विषय<em> </em>बनी<em> </em>हुई<em> </em>है।<em> </em>प्रस्तुत<em> </em>शोधपत्र<em> </em>का<em> </em>उद्देश्य<em> </em>इन<em> </em>नवीन<em> </em>जनसांख्यिकीय<em> </em>परिवर्तनों<em> </em>के<em> </em>आलोक<em> </em>में<em> </em>जनसंख्या<em> </em>शिक्षा<em> </em>के<em> </em>उद्देश्यों<em> </em>एवं<em> </em>पाठ्यक्रम<em> </em>की<em> </em>पुनर्संरचना<em> </em>की<em> </em>आवश्यकता<em> </em>को<em> </em>रेखांकित<em> </em>करना<em> </em>है।</p>

Keywords

जनसंख्या शिक्षा, कुल प्रजनन दर, वृद्ध होती जनसंख्या, जनसांख्यिकीय संक्रमण, जनसांख्यिकीय लाभांश, महिलाओं का आर्थिक समावेशन।