ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଅଙ୍ଗ, ଯାହା ମେଲାଟୋନିନ୍ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରି ଶରୀରର ଦୈନିକ ଜୈବିକ ସମୟଛନ୍ଦକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଲେଖାରେ ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିର ଗଠନ, ମେଲାଟୋନିନ୍ ତିଆରି ଓ ସ୍ରାବ, ଆଲୋକରୁ ମସ୍ତିଷ୍କର ଜୈବିକ ଘଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନାୟୁପଥ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା–ଜାଗରଣ ଚକ୍ର ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ରେଟିନାର ଆଲୋକସମ୍ବେଦନଶୀଳ କୋଷରୁ ସୁପ୍ରାକିଆଜ୍ମାଟିକ୍ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ସ୍ନାୟୁପଥ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ସୂଚନା ମେଲାଟୋନିନ୍ ସ୍ରାବର ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଶରୀରର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମୟ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଏହାର ଚିକିତ୍ସାଗତ ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଶେଷତଃ ଜେଟ୍ ଲାଗ୍ ଓ କିଛି ସର୍କାଡିଆନ୍ ସମୟଛନ୍ଦ ବିକାରରେ ଦେଖାଯାଏ। ନ୍ୟୁରୋଲୋଜି ଓ ମନୋଚିକିତ୍ସାରେ ମେଲାଟୋନିନ୍ର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଭୂମିକା, ଏହାର ଆଣ୍ଟିଅକ୍ସିଡାଣ୍ଟ୍ ପ୍ରଭାବ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି; ତଥାପି ସମସ୍ତ ରୋଗ ପାଇଁ ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣିତ ଚିକିତ୍ସା ଭାବେ ଧରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଲେଖାରେ କ୍ରୋନୋମେଡିସିନ୍, ନିୟମିତ ଆଲୋକ–ଅନ୍ଧକାର ଚକ୍ର ଓ ନିଦ୍ରା ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚିତ। ‘ତୃତୀୟ ନୟନ’ ସହ ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନରୁ ପୃଥକ୍ ରଖି ବୁଝିବା ଏହି ଲେଖାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଏହା ସହିତ ଲେଖାଟି ଆଲୋକର ସମୟ, ଜୈବିକ ଘଡ଼ିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଋତୁକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣା ଓ ଆଧୁନିକ ନ୍ୟୁରୋସାଇନ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରମାଣିତ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥକୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଇଛି।
ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି; ମେଲାଟୋନିନ୍; ଜୈବିକ ସମୟଛନ୍ଦ; ନ୍ୟୁରୋସାଇନ୍ସ
ଡଃ କମଳା କାନ୍ତ ଭୋଇ. ପାଇନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି: ତୃତୀୟ ନୟନ ଓ ନ୍ୟୁରୋସାଇନ୍ସ. Indian Journal of Modern Research and Reviews. 2026; 4(10):111-116
Download PDF
