संस्कृतसाहित्यस्य सुदीर्घायां परम्परायां महाकाव्यं प्रधानविधा वर्तते। प्राचीनकाले नायकप्रधानकाव्यानां बाहुल्यम् आसीत्, किन्तु आधुनिकयुगे संस्कृतलेखने विस्मयकरं परिवर्तनं दृश्यते। साम्प्रतिककाले पौराणिक-ऐतिहासिक-सामाजिकविषयान् आधृत्य नारीपात्राणि नायकपदे (प्रधानभूमिकायां) प्रतिष्ठितवन्तः कवयः।
अस्मिन् शोधपत्रे आधुनिकसंस्कृतसाहित्यस्य प्रमुख-स्त्रीप्रधानमहाकाव्यानां— यथा ‘उत्तरसीताचरितम्’, ‘जानकीजीवनम्’, ‘यशोधरा’, ‘झाँसीश्वरीचरितम्’ इत्यादीनां संक्षिप्तं विवेचनं कुर्वन् महाकवि-वसन्ता-त्र्यम्बक-शेवडे महोदयस्य ‘विन्ध्यवासिनीविजयम्’ इति महाकाव्यस्य वैशिष्ट्यं प्रतिपादितम्।
यत्र सीता-यशोधरा-उर्मिलादयः नायिकाः स्वाभिमान-धैर्य-सङ्घर्षाणां मानवीरूपं प्रतिबिम्बयन्ति, तत्र ‘विन्ध्यवासिनीविजयम्’ महाकाव्यस्य नायिका साक्षात् आदिशक्तिः अस्ति। अत्र देवी विन्ध्यवासिनी त्रिगुणात्मिका, ब्रह्मा-विष्णु-महेशानां प्रेरिका, त्रैलोक्यस्य कष्टनिवारिणी च चित्रिता। सा केवलं संहारिणी न, अपितु ‘तनुमती करुणा’ अस्ति। महाकविना प्राचीनतन्त्रशास्त्राणां पौराणिकदृष्ट्या च आधुनिकनारीशक्तेः दिव्यस्वरूपस्य सुन्दरः समन्वयः विहितः।
अस्य अध्ययनस्य निष्कर्षोऽस्ति यत् ‘विन्ध्यवासिनीविजयम्’ स्वस्य आध्यात्मिक-गहनतायाः लोककल्याणकारि-दृष्टिकोणस्य च कारणात् अद्वितीयं वर्तते। यत्र अन्याः नायिकाः मर्यादारक्षणे व्यापृताः, तत्र विन्ध्यवासिनी जगन्मातृत्वेन समग्रसृष्टेः सञ्चालनम् उद्बोधनञ्च करोति। अतः आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये एतत् महाकाव्यं नारीशक्तेः सर्वोच्चं सोपानम् इति सिद्धम्।
आधुनिक-संस्कृत-महाकाव्यम्, स्त्रीप्रधानकाव्यम्, विन्ध्यवासिनीविजयम्, नारीचेतना, वसन्त-त्र्यम्बक-शेवडे, आदिशक्तिः।
गरिमा मिश्रा. अर्वाचीन-स्त्रीप्रधानमहाकाव्येषु ‘विन्ध्यवासिनीविजयस्य’ वैशिष्ट्यम्. Indian Journal of Modern Research and Reviews. 2026; 4(5):298-302
Download PDF
